Mərkəzi prosessor (CPU; Central Prossesing Unit -mərkəzi hesablayıcı qurğu deməkdir )-Əməliyyat sisteminin proqramları tərəfindən verilmiş həndəsi hesablamaların yerinə yetirilməsini həyata keçirən və komputerin bütün digər qurğularının işini koordinasiya edən, komputerin aparat təminatının bir hissəsidir. Ayrı-ayrı mikrosxemlər (yəni; çipset) şəklində fəaliyyət göstərən, bu tip qurğulara aid olan xüsusiyyətləri həyata keçirən müasir CPU-ları, mikroprosessor adlandırırlar. 1980-ci illərin ortalarından başlayaraq sonuncular (mikroprosessorlar) praktiki olaraq mərkəzi prosessorların digər növlərini sıxışdırdığına görə, bu termin mərkəzi prosessor anlayışının sinonimi kimi işlənməyə başladı. Ancaq heç də belə deyil; çünki bəzi super komputerlərin mərkəzi prosessor qurğuları hətta bu gün də özündə böyük və ən böyük inteqral sxemlərin mürəkkəb məcmusunu əks etdirir. Mərkəzi prosessor qurğusu termini ilkin olaraq mürəkkəb komputer proqramlarını həyata keçirmək üçün nəzərdə tutulmuş məntiqi maşınların xüsusi sinfini əks etdirirdi.Terminin və onun abbreviaturasının komputer sistemi ilə bağlı işlədilməsinin əsası XX əsrin 60-cı illərində qoyulmuşdu. O vaxtdan bəri prosessorların quruluşu, arxitekturası və həyata keçirilməsi dəyişsə də, onların əsas funksiyası əvvəlki kimi qalmaqdadır. Əvvəllər CPU-lar unikal və hətta öz tipində yeganə olan komputer sistemlərinin unikal tərkib hissəsi kimi yaradılırdı. Sonradan komputer istehsalçıları, bir və ya bir neçə dar ixtisaslaşmış proqramın həyata keçirilməsi üçün düzəldilən bahalı prosessorların istehsalından, çoxməqsədli prosessor qurğularının seriyalı (ardıcıl) istehsalına başladılar. Komputer təkmilləşdirilməsinin standartlaşdırılması yarımkeçirici elementlərin qızğın inkişafı dövrünə təsadüf edir, inteqral sxemlərin yaranması isə onları daha da populyar edir. Mikrosxemlərin yaradılması CPU-ların mürəkkəbliyini daha da artırmaqla yanaşı, onun fiziki həcminin kiçildilməsinə imkan verdi. Prosessorlarn standartlaşdırılması və miniatürləşdirilməsi onların rəqəmsal aparatlara da dərindən nüfuz etməsinə səbəb oldu. Müasir CPU-lara yalnız komputer kimi yüksək texnologiyalı qurğularda deyil, eyni zamanda avtomobillərdə, EHM-lərdə, mobil telefonlarda və hətta oyuncaqlarda da rast gəlmək olar. Onlar daha çox, hesablayıcı qurğunun, kristalda (çipset) yerləşən əlavə komponentlərin yanında mikrokontrollerlər kimi təqdim olunurlar. Mikrokontrollerlərin müasir hesablama imkanları, onlarla il əvvəlki fərdi EHM-lərin prosessorları ilə bərabərdir və hətta onları ötüb keçir. Fərdi komputerlərin müasir prosessorlarının əksəriyyəti ümumi olaraq Con fon Neyman tərəfindən kəşf olumuş, informasiyanın ardıcıl emalının dövri prosesinin bu və ya digər versiyasına əsaslanır. C. Fon Neyman komputer yaradılmasının ilk sxemini 1946-cı ildə fikirləşmişdi. Bu prosesin əsas mərhələləri aşağıdakı kimi həyata keçirilmişdi.Müxtəlif arxitekturalar və əmrlər üçün əlavə mərhələlər tələb oluna bilər. Məsələn, həndəsi əmrlər zamanı yaddaşa əlavə müraciət tələb oluna bilər,hansı ki bu zaman operandın( kəmiyyətin) hesablanması və nəticələrin yazılması prosesi gedir.Fon Neyman arxitekturasının fərqləndirici xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki,göstərişlər və məlumatlar eyni yaddaşda yerləşirdilər. Prosesin həyata keçirilmə mərhələləri belədir;
-Prosessor əmrlər sayğacının registrində saxlanan rəqəmi ünvan şininə( şina) çıxarır və yaddaşa oxumaq əmri verir
-Çıxarılmış rəqəm yaddaş üçün ünvan hesab olunur; ünvanı və oxumaq əmrini alan yaddaş, bu ünvanda yerləşənlərin məzmununu məlumat şininə göstərir və hazır olduğu haqda məlumat verir
-Prosessor rəqəmi məlumat şinindən alır, onu öz əmrlər sistemindəki əmr kimi formalaşdırır və yerinə yetiri
-Əgər son əmr keçid əmri deyilsə,prosessor əmrlər sayğacında saxlanan rəqəmi vahidə yüksəldir (çünki hər əmr bir vahidə bərabərdir), nəticədə orada növbəti əmr meydana çıxır. Yenidən birinci proses başlayır, yəmi əvvələ qayıdılır.
Bu mərhələ dəyişilmədən baş verdiyindən, proses adlanır ( qurğu da adını elə buradan götürmüşdür)... Prosessorlar haqqında hələlik bu qədər. Sizi digər arxitekturalarla da tanış etməyə çalışacam.